Kopyalayarak Büyümek: Shanzhai Zihniyeti ve Küresel Rekabet

Shanzhai kültürü çoğu zaman basit bir “kopyacılık” faaliyeti gibi anlatılsa da, gerçekte çok daha sistematik ve öğretici bir zihniyete dayanır. Çin’in hızlı sanayileşme sürecinde şekillenen bu yaklaşım, pahalı lisanslara, patentli teknolojilere ve markalı ürünlere erişimi olmayan üreticilerin geliştirdiği pratik bir yol olarak ortaya çıkmıştır. Temel mantık nettir: Mevcut bir ürünü al, sök, nasıl çalıştığını öğren, maliyetini düşür ve mümkün olan en kısa sürede piyasaya sür.

Amerika’da çalışan iki Çinli mühendisin bir fabrikadaki kopça üreten makineyi kopyaladığına dair hikaye, bu zihniyeti anlamak açısından çarpıcıdır. Hikayede mühendisler, sadece kendilerine verilen işi yapmakla yetinmez; kullandıkları makinenin tüm çalışma mantığını çözer. Gece saatlerinde makineyi açıp parça parça inceleyerek teknik bilgiyi üretim sırrı olmaktan çıkarır, öğrenilebilir ve yeniden üretilebilir hale getirirler. Altı ay gibi kısa bir sürede aynı makinenin Çin’de birebir üretilmesi ve ortaya çıkan ürünün orijinal fiyatının beşte birine dünya pazarına sunulması, Shanzhai kültürünün özünü yansıtır: marka değeri yerine maliyet avantajı ve hız.

Bu kültürde etik ve hukuk genellikle arka planda kalır. Öncelik, pazara hızlı girmek ve fiyat kırarak rakibi saf dışı bırakmaktır. Hikayenin devamında ortaklardan birinin ayrılıp aynı makineyi tek başına üretmesi ve diğer ortağın “kopyacılık” iddiasıyla dava açması ise oldukça ironiktir. Başkasının teknolojisini kopyalayarak büyüyen bir yapının, çıkar çatışması ortaya çıktığında fikri mülkiyet kavramına sarılması, Shanzhai yaklaşımının içsel çelişkisini gösterir. Bu durum, meselenin sadece Çin ile Batı arasındaki bir hukuk tartışması olmadığını; aynı anlayışın kendi içinde de çatışmalar ürettiğini ortaya koyar.

Özetle, kopça makinesi hikayesi birebir doğrulanmış olsun ya da olmasın, anlattığı zihniyet gerçektir. Shanzhai kültürü; öğrenerek kopyalama, maliyeti düşürme ve hızla pazara girme üzerine kuruludur. Bu yaklaşım bir yandan küresel rekabeti sertleştirirken, diğer yandan “yenilik mi, taklit mi?” sorusunu da sürekli gündemde tutar.