Tarladan Markete Uzanan Pahalılık: Gıda Fiyatları Neden Yükseliyor?

Gıda fiyatlarındaki artış, bugün toplumun büyük bölümünün günlük hayatında doğrudan hissettiği temel ekonomik sorunlardan biri haline geldi. Pazarda, markette ya da bir lokantada karşılaşılan her yeni etiket, yalnızca bir fiyat değişimini değil; üretimden tüketime uzanan daha geniş bir sorunu gözler önüne seriyor. Bu nedenle gıda fiyatları neden artıyor sorusu, basit bir enflasyon başlığıyla geçiştirilebilecek bir konu değil.

Fiyat artışlarının merkezinde, tarımsal üretim maliyetlerindeki sürekli yükseliş yer alıyor. Mazot, gübre, yem, tohum ve zirai ilaç gibi temel girdilerin büyük kısmı dövize bağlı olduğu için kurdaki her artış doğrudan üreticiye yansıyor. Üretici bu maliyet yükünü uzun süre taşıyamadığında fiyatlara ekliyor ve sonuçta artan maliyet tüketicinin sofrasına kadar ulaşıyor.

İklim koşullarındaki bozulma da gıda fiyatlarını doğrudan etkiliyor. Kuraklık, ani don olayları, aşırı yağışlar ve mevsim kaymaları tarımsal verimi düşürüyor, piyasaya sunulan ürün miktarını azaltıyor. Ürün azaldığında, talep aynı kalsa bile fiyatlar yükseliyor. 

Türkiye’de gıda fiyatlarını kalıcı biçimde yukarı çeken bir diğer unsur ise tarımda yeterli planlamanın yapılamaması. Hangi ürünün nerede ve ne kadar üretileceğine dair sağlıklı bir yaklaşım oluşturulamadığında piyasa dengesi bozuluyor. Bir yıl bolluk yaşanırken üretici zarar ediyor, ertesi yıl ekim alanları daralıyor ve bu kez ürün açığı ortaya çıkıyor. Bu dalgalanma, fiyatların istikrarlı bir şekilde yükselmesine zemin hazırlıyor.

Fiyat artışlarında tedarik zincirinin yapısı da önemli bir paya sahip. Üretici ile tüketici arasındaki uzun ve çok katmanlı aracılık sistemi, fiyatın her aşamada biraz daha yükselmesine neden oluyor. Nakliye, depolama, komisyon, fire ve pazarlama giderleri, tarladaki fiyat ile market rafındaki fiyat arasındaki farkı büyütüyor. Özellikle soğuk zincir altyapısının yetersiz olduğu alanlarda hem israf artıyor hem de maliyet yükseliyor.

Makroekonomik tablo da gıda fiyatlarını baskı altında tutuyor. Yüksek enflasyon ortamı, fiyatlama davranışlarını değiştiriyor. Üretici ve satıcılar, gelecekte artacağını düşündükleri maliyetleri bugünden fiyatlara yansıtıyor. Bu durum, gıda fiyatlarının geçici dalgalanmalar yerine kalıcı bir yükseliş eğilimine girmesine yol açıyor. Gelir artışının bu yükselişi takip edememesi ise gıdayı hane bütçesinin en ağır kalemlerinden biri haline getiriyor.

Küresel gelişmeler de iç piyasayı doğrudan etkiliyor. Savaşlar, salgınlar, enerji fiyatlarındaki artışlar ve uluslararası emtia piyasalarındaki dalgalanmalar, özellikle ithalata bağımlı ürünlerde maliyet baskısını artırıyor. 

Sonuç olarak gıda fiyatlarındaki artış, tek bir nedene bağlanamayacak kadar çok boyutlu bir sorun. Üretim maliyetleri, iklim koşulları, plansız tarım politikaları, tedarik zinciri sorunları ve genel ekonomik ortam bu süreci birlikte şekillendiriyor. Kalıcı çözüm ise geçici fiyat müdahalelerinde değil; üretimi planlayan, üreticiyi koruyan ve tarımı uzun vadeli bir strateji olarak ele alan politikalarda yatıyor.