Japonya’da Açık Var, Enflasyon Neden Yok?
Çoğu insan için basit denklem şudur: Devlet fazla harcar, para artar, fiyatlar yükselir. Oysa ekonomide sonuçlar, tek bir değişkene bağlı olarak ortaya çıkmaz. Japonya örneği tam da bu nedenle dikkat çekicidir.
Öncelikle kamu açığının tek başına enflasyon üretmediğini kabul etmek gerekir. Belirleyici olan, ekonomide harcama iştahının ne durumda olduğu ve paranın nasıl dolaşıma girdiğidir. Japonya’da devlet bütçe açığı verse de, ülkede uzun yıllardır güçlü bir tüketim patlaması yaşanmamıştır. İnsanlar daha fazla harcamak yerine tasarruf etmeyi tercih etmektedir. Talep zayıf olunca şirketler fiyat artırmakta zorlanır. Fiyatlar artmayınca da enflasyon düşük kalır.
Bu durumun en önemli nedeni nüfus yapısıdır. Japonya yaşlanan bir toplumdur. Genç nüfus azaldıkça konut talebi, otomobil satışı ve genel tüketim harcamaları da sınırlı kalır. Yaşlı nüfus ise gelirinin büyük kısmını harcamak yerine birikimde tutma eğilimindedir. Böyle bir ekonomide piyasada “fazla para kovalamaca” yaratmaz; dolaşıma giren para harcamaya dönüşmezse fiyatları yukarı itmez.
Bir diğer kritik unsur beklentilerdir. Japonya 1990’lı yıllardan itibaren uzun süre düşük enflasyon hatta zaman zaman fiyat düşüşleri yaşamıştır. Bu süreçte hem tüketiciler hem de şirketler fiyatların kalıcı biçimde artacağına inanmaz hale gelmiştir. İnsanlar “nasıl olsa fiyatlar artmayacak” diye düşündüğünde yüksek ücret talep etmez; şirketler de agresif zam yapmaz. Enflasyon, büyük ölçüde beklentiyle beslenen bir olgudur. Beklenti zayıfsa enflasyon da zayıf kalır.
Finansman yapısı da önemlidir. Japonya’nın kamu borcunun büyük bölümü kendi vatandaşları ve kurumları tarafından tutulmaktadır. Ayrıca Japonya Merkez Bankası uzun yıllardır faizleri düşük tutarak sistemi desteklemektedir. Ancak bu parasal genişleme, talep patlamasına dönüşmemiştir. Çünkü ekonomide zaten canlı bir harcama ortamı yoktur. Para basmak, tek başına enflasyon yaratmaz; o paranın hızla harcanması gerekir.
Sonuç olarak Japonya’da kamu açığı yüksektir ama ekonomi aşırı ısınmış değildir. Talep zayıf, nüfus yaşlı, tasarruf oranı yüksek ve enflasyon beklentisi düşüktür. Bu koşullar altında fiyatların hızla artması için gerekli zemin oluşmaz.
Japonya örneği bize şunu gösterir: Enflasyon sadece devletin ne kadar harcadığıyla değil, toplumun nasıl harcadığıyla ilgilidir. Ekonomide dengeyi belirleyen şey, rakamların büyüklüğünden çok davranışların yönüdür.