Ekonomik büyümenin kaynağı ne tek başına sermaye birikimidir ne de erişilen teknoloji seviyesi. Asıl güç, bilginin üretilmesi ve paylaşılmasında yatar. Nobel ödüllü iktisatçı Joel Mokyr, bu temel gerçeği yalın bir ifadeyle özetler: “Bilgi paylaşılmadan büyüme kalıcı olmaz.”
Mokyr, iktisat tarihine sadece rakamlarla değil, fikirlerin evrimiyle bakan bir isimdir. Ona göre büyüme, makinelerden ya da fabrikalardan değil, insan aklının merakından doğar. Ancak bu merakın, iki farklı bilgi türüyle beslenmesi gerekir: kuramsal (teorik) ve pratik (uygulamalı) bilgi.
Kuramsal bilgi, doğanın nasıl işlediğini, yani bir olayın “neden” gerçekleştiğini açıklar; bu, aklın bilgisidir. Pratik bilgi ise bir işin “nasıl” yapılacağını anlatır; bu da elin, deneyimin bilgisidir. Sanayi Devrimi öncesinde, insanlar bir işi nasıl yapacaklarını biliyorlardı ancak neden öyle yaptıklarını bilimsel olarak bilmiyorlardı. Bu kopukluk, yeniliklerin hızla sınırına ulaşmasına neden oluyordu.
Gerçek ve sürdürülebilir kalkınma, bir toplumun hem “ne yaptığını” hem de “neden yaptığını” anladığı anda başlar. Büyüme bu sayede bir rastlantı olmaktan çıkar, bir kültüre dönüşür.
Bugün de bilgi, üretimin, verimliliğin ve refahın temel belirleyicisidir. Fakat bilgi sadece üretilmekle değil, paylaşılmakla anlam kazanır ve çoğalır. Bir ülke bilgiye yatırım yapıp onu belli çevrelerin tekelinde tutuyorsa, kendi gelişiminin önüne duvar örmüş demektir. Açık bilim, açık iletişim ve açık fikirler, sürdürülebilir kalkınmanın altyapısını oluşturur.
Gelişmekte olan ülkeler için bu dinamik daha da kritiktir: Ekonomik ilerlemenin yolu, sadece kaynak oluşturmaktan değil, bilgiyi üretme ve hızla yayma becerisinden geçer. Üniversitelerin, şirketlerin ve kamu kurumlarının ortak zeminini “bilgi paylaşımı kültürü” oluşturmalıdır. Çünkü günümüz dünyasında, bilgiyi saklayanlar değil, onu paylaşarak dönüştürenler ilerlemektedir.
Mokyr’in belirttiği gibi, bilginin gücü sadece ona sahip olmaktan değil, onu derinlemesine anlamaktan gelir. Bir toplum “neden” sorusunu sormayı öğrenmediği sürece, “nasıl” sorusuna vereceği cevaplar hep eksik kalacaktır. Merak eden, sorgulayan ve paylaşan toplumlar büyür; saklayan, korkan ve tekrarlayan toplumlar ise yerinde sayar.